Vrouwen in de wetenschap: Nederland bungelt onderaan

Vrouwen zijn nog altijd sterk ondervertegenwoordigd in de top van de wetenschap. Anouck Vrouwe maakte een reportage op het carrière-event Pump Your Career, waar vrouwelijke onderzoekers elkaar ontmoeten. ‘Dat gevoel waar je niet goed de vinger op kan leggen, dat zie je hier in keiharde cijfers terug.’

Opperste aandacht in Postwagen 2 van de Rijtuigenloods in Amersfoort. De deelnemers van de workshop Career Success discussiëren over de vraag hoe je succesvol carrière maakt in de wetenschap. Is het verstandig om op te scheppen over je successen? Hoe toon je visie? Judith Möller, postdoc aan UvA, is een van de deelnemers. Ze is bewust bezig met carrièreplanning: ‘Ik wil graag hoogleraar worden. Ik kijk wat ik nu kan doen om straks verder te komen.’

De workshops op het vrouwennetwerkevenement Pump Your Career, georganiseerd door NWO en het Landelijk Netwerk Vrouwelijke Hoogleraren (LNVH), sluiten aan bij die ambitie. Ze gaan onder andere over onderhandelen, zichtbaarheid kweken en tijdsmanagement. Möller voelt geen glazen plafond: ‘Ik voel me bevoorrecht. Maar ik zie de vrouwen om me heen verdwijnen. In de collegezalen was de grote meerderheid vrouw. Nu heb ik voornamelijk mannelijke collega’s.’

De cijfers ondersteunen haar verhaal. Het LNVH presenteert ‘op Pump’ de nieuwe Monitor Vrouwelijke Hoogleraren, over het aantal vrouwen in de wetenschap. Net als drie jaar geleden zijn de cijfers weinig rooskleurig. Bij iedere stap op de wetenschappelijke ladder neemt het aandeel vrouwen verder af. Is bij afstudeerders iets meer dan de helft vrouw, bij hoogleraren is dat niet meer dan 17 procent. Daarnaast verdienen vrouwelijke hoogleraren gemiddeld beduidend minder dan hun mannelijke collega’s. Die 17 procent is meer dan de monitor drie jaar geleden liet zien, maar minder dan gehoopt. Andere Europese landen maken grotere stappen. Ons land zakte van de 18de naar de 24ste plaats in Europa. Daarmee bungelt Nederlands onderaan, samen met Litouwen, Tsjechië en Cyprus.

‘Slecht voor een land, als het zijn talent zo vergooit’, concludeert NWO-voorzitter Jos Engelen. De cijfers die het LNVH presenteert, bevestigen wat de Pump-deelnemers al weten: vrouwen worden anders, en vaak minder positief beoordeeld dan mannen. Soms gebeurt dat openlijk. Daarvan zijn er op Pump voorbeelden te over: ‘Toen ik zwanger was, zei mijn begeleider me dat ik de verkeerde prioriteiten had gesteld. Die man had zelf drie kinderen.’ En: ‘De docenten op mijn middelbare school lieten duidelijk weten dat meisjes niet geschikt zijn voor technische studies.’ Maar meestal gaat het subtieler. Impliciete bias is de term die daar bij hoort. Het komt in alle plenaire lezingen terug. Het zijn onze onbewuste stereotypen: een loodgieter is een man, een notaris is een man, een wetenschapper is een man. Wanneer er dan een vrouw en een man voor een hoogleraarpositie in aanmerking komen, vinden we de baan onderbewust beter bij hem passen dan bij haar. Of we denken bij kandidaten voor een belangrijke commissie sneller aan de mannen in ons team.

Zelfs op Pump kunnen de deelnemers niet om de stereotypen heen. De Leidse wiskundige Vivi Rottschäfer: ‘De workshopleider van de workshop Career Success zei dat we onze vrouwelijke talenten in moeten zetten. Ik kan niets met dat concept. Ik wil míjn talenten inzetten.’ LNVH-voorzitter Catholijn Jonker benoemt in de paneldiscussie ook de bias van vrouwen zelf: ‘We discrimineren allemaal. De kunst is je bias actief te bestrijden.’ Dat kan op talloze manieren. Door vrouwelijke kandidaten voor te dragen bij benoemingen. Door harde streefcijfers bij organisaties. Door de vrouwen om je heen te helpen in hun carrière. Jonkers roept ook de mannen op om dat te doen: ‘Zeg nee als je voor een commissie wordt gevraagd, die alleen uit mannen bestaat. Benoem het probleem.’

Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap Jet Bussemaker spreekt de aanwezigen in een videoboodschap toe: ‘De excuses zijn op. Als het niet beter wordt, zal ik een wetsvoorstel doen voor wettelijke streefcijfers.’ Bij de lunch reageert Guusje Bonnema, universitair hoofddocent bij Wageningen UR, op de cijfers: ‘Wageningen doet het van de universiteiten het slechtst, we zijn naar 7,6 procent vrouwelijke hoogleraren gezakt.’ Ze merkt dat dagelijks: ‘De opponenten bij promoties, bij inaugurele redes, allemaal mannen. Ik organiseerde een programma in China. Het leek wel alsof ik hier alleen maar met oude mannen moest overleggen. Dat was aan de Chinese kant echt anders.’Ook Karlijn Massar, UHD in Maastricht, vindt de cijfers verbijsterend. Massar: ‘Deze dag is zo waardevol. Dat gevoel waar je niet goed de vinger op kan leggen, dat zie je hier in keiharde cijfers terug en wordt door zoveel andere vrouwen herkend.’

NWO en genderdiversiteit
Het is een gemis als vrouwelijk potentieel onvoldoende wordt benut. NWO werkt er daarom, samen met anderen, hard aan om de genderbalans in de wetenschap te verbeteren. Dat gebeurt onder andere met:

  • Financieringinstrumenten speciaal voor vrouwen, zoals Aspasia, Athena en FOM/v.
  • Rapportages over de genderbalans in onderzoeksfinanciering.
  • Actief beleid om het aantal vrouwen in commissies en besturen te vergroten tot minimaal 40 procent.

Daarnaast werkt NWO aan genderneutrale teksten in het beoordelings- en selectieproces. Sociaal psychologen Naomi Ellemers en Romy van der Lee deden in opdracht van NWO onderzoek naar de invloed van gender op de toekenning van onderzoeksfinanciering. Zij concludeerden dat vrouwelijke onderzoekers in de Veni-rondes van 2010 tot en met 2012 minder positief werden beoordeeld dan mannen. Een mogelijke oorzaak is dat er in de formulieren die NWO gebruikt meer mannelijk geladen woorden staan. Ellemers lichtte dit toe op Pump Your Career: ‘Als er bijvoorbeeld wordt gezocht naar een ‘excellent’ of ‘actief’ onderzoeker, dan denken mensen daarbij sneller aan een man dan aan een vrouw. Vrouwelijke onderzoekers passen dan minder goed in het plaatje. De meeste mensen zijn zich niet bewust van de lading van hun woorden.’ Ellemers en Van der Lee werken nu aan een vervolgonderzoek voor NWO, waarbij ze kijken of het veranderen van de formulering daadwerkelijk effect heeft op het honoreringspercentage van vrouwen.

DIt artikel verscheen in Hypothese, het huisblad van NWO